Өлүөнэ муостата ааһыахтаах сириттэн сэдэх булумньулары көрдөрүүгэ туруордулар

Кэм кэрэһитэ. Хас биирдии булумньу үйэлэри уҥуордаан оччотооҕу кэми сырдатар. Өлүөнэ муостата ааһыахтаах сиринэн Мэҥэ хаҥалас Хаптаҕайын сиригэр-уотугар былырыын улахан археологическай хаһыы буолбута. Онно көстүбүт булумньулар бырабыыталыстыба 1№-дээх дьиэтигэр быыстапкаҕа турдулар.

Александра Прокопьева, Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институтун археология салаатын билим үлэһитэ: «Быыстапка саамай интириэһинэй матырыйааллары талан аҕаллыбыт. Уҥуохтан, туостан, туойтан оҥоһуллубут араас предметтар бааллар. Холобура, керамика интириэһинэйэ диэн араас оһуордаах, олох үчүгэй сатабыллаах туойдьуттар олорбуттар диэн бигэргэтэр».

Кырдьык да туойга олус элбэх булумньу көстүбүт. Бу Хаптаҕайга 17 үйэ бүтүүтүгэр 18 үйэҕэ дьоҕурдаах күөсчүттэр олоро сылдьыбыттарын туой иһиттэр кырамталара туоһулуур. Оннооҕор дьиэ тутуутугар баҕана анныгар кытта туойу укпут түгэннэрэ көстүбүт. Былырыыҥҥы хаһыы Саха сирин археологиятыгар саамай улахан кээмэйдээҕинэн ааҕыллар. Ол курдук 6650 кв.м. иэннээх сиргэ үлэ ыытыллыбыт.

Николай Макаров, СӨ култуура нэһилиэстибэтин эбийиэктэрин харыстыыр салалта салайааччыта: «Тугу булбуппутун барытын көрдөрөн эрэбит. Онно эбии бу нэһилиэктэн аҕыйах килэмиэтирдээх сиргэ урут былыргыта 18 үйэ бастакы аҥарыгар Тамма собуота турбута. Онно көстүүбүт матырыйааллары эмиэ киллэрдибит. Сыалбыт сорукпут – тугу булбуппутун, тугу үөрэпиппитин төһө кыалларынан дьоҥҥо билиһиннэрэ сатыахтаахпыт».

1735 сыллаахха тэриллибит Саха сиригэр бастакы Тамма тимир собуота турбут сириттэн булумньулар көрөөччү интэриэһин тартылар. Манна араас тимир оҥоһуктар, туой иһиттэр кырамталара көрдөрүүгэ турдулар. История биир чаҕылхай кэрчик кэмин олохтоох кыраайы үөрэтээччи Айсен Аммосов чинчийэр.

Айсен Аммосов, кыраайы үөрэтээччи: «Александр Прохорович Митинев реестрдары суруйталаабыт этэ, туох ханан турбутун. Онон архыыбы ааҕан, үөрэтэн макеттары оҥордум. Кэлин раскопка оҥорорго онон туһаныахха сөп».

Маны таһынан хаптаҕайга туоһунан иис сайдыбыта көстөр. Хаһыы кэмигэр олус үчүчгэйдик хараллыбыт араас туос иһиттэр сорҕолорун булбуттар. Оттон археологтар үллэстибиттэринэн тимиртэн оҥоһук олус аҕыйах көстүбүт.

Гаврил Толстяков, Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыгын бастакы солбуйааччы: «Бастатан туран кэнчээри ыччаттарбытыгар историяны хаалларарбытыгар эмиэ биир элбэх чахчылар арылыннылар диэн. Ол туһунан өссө элбэхтэ кэпсэтэрбит буолуо историктары, краеведтары кытта. Бу чинчийии түмүктэммитин кэнниттэн, биһиэхэ тыһыынча кэриҥэ краеведческай мусуойбутугар экспонаттар бэриллиэхтээхтэр».

Хаптаҕай историятын кэрэһитэ быыстапка балаҕан ыйын саҥатыгар диэри туруоҕа. Онон баҕалаахтары сэдэх булумньулары көрөргө ыҥыраллар.